نگاهي به فيلمنامه «قهرمان»
نگاهي به فيلمنامه «قهرمان»
نگاهي به فيلمنامه «قهرمان»
پايان شب سخن سرايي
به راه جهان ديگر روانه اي
نه زخم شمشير تنت را
خسته است
نه گزند بيماري جانت را
كاسته است
از انبوه ميرندگان تنها تويي
كه به پاي خويشتن
زنده به سوي مرگ مي شتابي
«سوفوكل»
1. در اسطوره هاي خلقت چيني، پان كو ـ آدم نخستين ـ پس از هجده هزار سال كار مستمر، به گيتي شكل بخشيد. و در اين زمان طولاني از نفسش ابرو باد، از آوازش تندر، از رگ هايش رودها، از گوشتش زمين، از مويش سبزره و درخت، از استخوانش فلزات و از عرقش باران پديد آمد و از حشراتي كه بر بدنش نشسته بودند، نوع انسان زاده شد. بدين سان حتي در تفكر اسطوره اي چيني وجود حكومت بر اي كنترل حشرات تن پان كو از نان شب واجب تر بود!
پنج پادشاه آغازين تمدن چين، آدميان را با تمدن آشنا كرده و آنان را به زير سيطره يک حكومت مركزي آوردند. اين حكمرانان كه بهره مند از فره ايزدي بودند، دشواري اي در تحقق اين وحدت بخشي نداشتند، اما با به پايان رسيدن عصر حكمراني اين پنج تن، خلافت به انسان هايي رسيد كه به واسطه بي بهره گي از عالم بالا سرشار از رذالت و بي كفايتي ها بودند و اين چنين، حشرات پان كو باز هم روي به تفرق آوردند و هر قدرتمندي، فرمانروايي تعدادي زير دست را بر عهده گرفت و حكومت هاي بسيار در چين به وجود آمد و از آنجايي كه قدرت و قدسيت در عصر اسطوره معنايي كمابيش يكسان داشتند، اين حكومت هاي ملوک الطوايفي بنيان هاي اعتقادي هم پيدا كرد. مي توان حدس زد حكامي كه مقبوليت خويش را از قدرت بيشترشان يافته بودند سعي در به كارگيري اين حربه داشته باشند و همين نكته موجبات جنگ ها، هرج و مرج و ويراني هاي بعدي را فراهم آورد. اسطوره بهشت از دست رفته، آدميان را به دوران اتخاذ پنج تن فرا مي خواند و انديشه اي كه زمانش رسيده باشد، عملي مي شود. پس پادشاهي به نام شي هوانگ تي در ايالت كين پديد آمد كه به مانند رعايا اتحاد را برتر از تفرق مي نشاند و آرزويي جز يگانگي همه زير يک آسمان را نداشت.
چن كاي گه واژنگ يي مو در فيلم هاي امپراتور و آدم كش و قهرمان به اين موضوع مشترک پرداخته اند، اما هر يک از منظر خاص خود. قهرمان داستاني متعلق به ساحت اسطوره دارد، شخصيت هايش بسيار برتر از آدميان عادي مي نشينند، حوادث، محدود در روابط علت و معلولي نيستند و... حال آن كه امپراتور و آدم كش فيلمي زميني و متعلق به عالم ماده است، خرق عادتي در آن نيست، شخصيت هايش ملموس و به بياني ديگر واقع گرايند و... در اين نوشته قصد آن را داريم تا با قياس اين دو اثر تفاوت هاي دو نگرش را دريابيم.
2. قهرمان، حكايت آدم كش بي نامي است كه در ظاهر سه تن از بزرگ ترين دشمنان فغفور هوانگ را كشته و اينک براي دريافت جايزه اش به نزد وي آمده است.طبق وعده شاه کشنده«آسمان»، «شمشير شكسته» و «برف پرنده» اذن مي يافت در ده گامي وي بنشيند و بنوشد. بي نام از مبارزه اش با آسمان و پيروزي بر وي مي گويد و خدعه اي را كه براي غلبه بر شمشير شكسته و برف پرنده به كار برده فاش مي كند. شاه داستان را نمي پذيرد و معتقد است بي نام با ديگر قهرمانان تباني كرده است تا به اين شيوه به ده گامي وي برسد و امكان كشتن او را بيابد. آدم كش روايت سومي را حكايت مي كند كه در آن شمشير شكسته به خاطر اتحاد و راحتي مردم از بي نام مي خواهد از قتل شاه منصرف شود. شاه كه خود را آماده مرگ كرده است، كاليگرافي شمشير را تأويل مي كند و بي نام را از كشتن خود منصرف مي سازد.
همان طور كه مشاهده كرديد تقريبا تمام شخصيت هاي فيلم قهرمان، تعلق به عالم اسطوره دارند، كساني كه توانشان قابل مقايسه با انسان هاي معمولي نيست. خود مختار و بي همتايند، راه و ورش سلوک مختص به خود را دارند. شيوه مبارزه چهار قهرمان اصلي داستان را با ديگران به ياد بياوريد تا تفاوت سنخ آنان را دريابيد. مبارزه آسمان با مزدوران كين، نبرد شمشير شكسته و برف پرنده با سربازان محافظ شاه، بي نام و برف پرنده با ماه و... در واقع اين چهار تن نه تنها برتر از آدم هاي عادي اند كه حتي بر امور طبيعي نيز مسلط اند، بر جاذبه غلبه مي كنند، بر روي آب راه مي روند، طي طريق مي كنند و... در چنين نگرشي اسطوره اي است كه وحدت و بيگانگي همواره حاصل است. كاليگرافي و شمشير زني از يک روح سرچشمه مي گيرد و تفرق در شيوه هاي گوناگون نوشتن شمشير در آخر ما را به يک مفهوم رهنمون مي سازد. اسطوره از آن جهت كه در باب منشأها و اعمال آغازين سخن مي گويد و آدميان را به تكرار آن اعمال فرا مي خواند وحدت آفرين است. آن گفته فغفور در مورد يگانگي شمشير زن و شمشير تنها در چنين ساحتي مي تواند حاصل شود.
فرمانروا هوانگ هم به عنوان دشمن قهرمانان علي رغم ظاهرش به نوعي متعلق به چنين فضاي اسطوره اي است. نبرد نسبتا برابر وي در مقابل شمشير شكسته را به ياد آوريد.
اين كه او داستان علت و معلولي و بسيار خوب پرداخت شده بي نام را نمي پذيرد دليل خود را دريافت نيت مرگبار بي نام از سوي شلعه هاي شمع مي گويد و يا در آخر راز نوشته شمشير شكسته را دريافته و آن را تأويل مي كند، بهترين جلوه اين مدعاست. شاه هوانگ حتي پس از آگاهي از درک شدن مقصودش از جنگ توسط شمشير شكسته مرگ آگاهانه شمشيرش را تسليم بي نام مي كند و مهياي مرگ مي شود: «حالا، از زندگي ام راضي ام» در واقع فغفور انساني اسطوره اي است كه مي داند عالم اسطوره ها در شرف انقراض است و بايد از اين عالم به عالمي ديگر گذر كرد. جهاني كه اسطوره ها جاي خود را به قوانين ساخته ذهن آدميان متوسط مي دهند.
انسان ديگر با اسطوره ها زندگي نمي كند. راز تنهايي قهرمانان چهارگانه و خود شاه هم در اين نكته است. مرگ خود خواسته بي نام، شمشير شكسته و برف پرنده و بازنشستگي آسمان نشان دهنده پايان عصر بزرگان و آغاز حكومت متوسطان است.
3. مردي كه به چين وحدت بخشيد، در ابتدا داراي شهرت خوبي نبود. گفته اند شي هوانگستي از آميزش نامشروع ملكه امارت كين با لو، وزير والاتبار زاده شد... اين نكته كه از اصلي ترين فصول است، در قهرمان به طور كامل مغفول انده تا به ساحت اسطوره اي شاه لطمه نزند و در امپراتور و آدم كش بدل به يكي از مقولات اصلي مي شود. در اين فيلم حكايت شاهي گفته مي شود كه تحت اندرزهاي پيشينيان سعي در متحد كردن عالم دارد. هدف براي وي وسيله را توجيه مي كند، به همين دليل مرگ بسيار براي رسيدن به اين مقصود اهميتي ندارد. از سوي ديگر آدم كش به واسطه عشقي زميني تصميم به كشتن شاه مي گيرد ودر آخر ناموفق مي ماند.
نگاه چن كاي گه به اين ماجرا كاملا زميني است. شاه، آدم كش و بانو ژائو هر سه انسان هايي عادي اند كه بر خلاف قهرمان هاي ژانگ يي مو دچار احساسات و اشتباهات مي شوند. از غرايز خود پيروي مي كنند. قتل موحش كودكان ژائو توسط امپراتور، وحشت او از مرگ، دچار لرزه شدنش پس از آگاهي از رابطه پنهاني مادر و زيرش و كشتن برادران ناتني اش و... همه و همه نمايشگر ماهيت انساني وي است فغفور چن كاي گه انساني است كه فكر مي كند دارد بهترين كار را انجام مي دهد (متحد كردن چين)، اما در اين راه تمام آن چه را دوست داشته از دست مي دهد. مادرش در بستر مرگ وي را از خود مي راند، عشق دوران كودكي اش بانو ژائو تركش مي كند و او مجبور مي شود فرمانده ارتشش ـ كه مي گويند پدر وي نيز هست ـ را هم براي مصالح به قتل رساند. آن سكانس انتهايي كه شاه در حضور انبوهي از سربازانش مجبور مي شود به تنهايي در مقابل آدم كش قرار گيرد،اوج تنهايي وي را نشان مي دهد. حال آن كه خدمتگزاران شاه در قهرمان با تمام وجود در مقابل قهرمانان اسطوره اي مي جنگيدند. امپراتور و آدم كش فيلمي تراژيک است كه ناتواني انسان در كنترل تمام امور را بيان مي كند. و در همين زمينه تراژيک است كه امكان ظهور فرد فراهم مي آيد و شاه، آدم كش و بانو ژائو پديد مي آيند همان قدر كه امپراتور و آدم كش در روايت گذشته شخصيت ها دست و دلباز عمل مي كند، قهرمان در اين باب پرده پوش است و اين نكته اصلا عجيب نيست، چرا كه اگر شناخت پيشينه يک فرد مي تواند امكان ارتباط مخاطب با وي را بدهد. بيرون آمدن يک اسطوره از هاله مرموز پيراموش وي را بدل به موجودي با قد و قامت انسان هاي عادي مي سازد. واقعا اگر بي نام، نامي داشت چه مي شد؟
4. اين تقابل در نگرش را مي توان به مقولات سياسي هم تعميم داد. تلاش فغفور براي يگانه كردن تمام فرمانروايي ها مي تواند معادلي براي تصميم حاكمان كنوني چين به پيوستن تايوان به اين كشور باشد. چن كاي گه مسير چنين اتحادي را مملو از خونريزي و جنايت نشان مي دهد. تنهايي شاه در پايان نشان دهنده ناكامي اش در اين راه به رغم پيروزي ظاهري اش است. شاهي با اقليمي وسيع تر كه مقبوليت خود رااز دست داده است. آدم كش هم در اين فيلم بر قصد خود در كشتن فرمانروا جدي است و اگر در آخر توفيق نمي يابد، به واسطه نتوانستن است و نه نخواستن.
حال آن كه در قهرمان، تلاش شاه براي اتحاد سعي مقدسي است كه مي تواند هرج و مرج را به پايان رساند و جلوي قتل و كشتار و بدبختي مردم را بگيرد. نمايش ديوار چين به عنوان بزرگ ترين دستاورد فغفور هوانگ در اين راستاست كه معنا مي يابد. ژانگ يي مو نكته منفي اي را درباره شاه به ما نشان نمي دهد (حتي در سكانس حمله به مدرسه كاليگرافي هم سربازان بي دليل عقب نشيني مي كنند) و سربازان وي هم برايش جان فشاني مي كنند و بالاتر از همه آن كه شخصيت هاي اسطوره اي و كاملا سپيدي چون بي نام و شمشير شكسته نيز به آرمان او گردن نهاده اند. به هر حال امپراتور و آدم كش را مي توان نقدي جدي بر نوعي امپرياليسم جديد تلقي كرد و قهرمان را اثري در تأييد اين ايدئولوژي دانست.
نگاهي به فيلمنامه «قهرمان»
قدرت قهرمان
مترجم: ونداد الوندي پور
در فيلم قهرمان، جت لي نقش جنگجوي بي نامي را بازي مي كند كه سه آدمكش را ـ كه قصد جان پادشاه را داشتند ـ مي كشد. او به نزد پادشاه مي آيد و نبردش با اين سه آدمكش را براي او شرح مي دهد تا بدين وسيله، پاداشي براي رشادتش از پادشاه دريافت كند اما پادشاه، در داستان او شک مي كند وداستاني متفاوت را ارائه مي دهد.
نويسندگان فيلمنامه قهرمان، يعني «ژانگ ييمو» (كه كارگردان فيلم نيز است)، «لي فنگ» و «وانگ بين»، از يک گفت و گو براي ساختار بخشيدن به اين فيلمنامه استفاده كرده اند و اين، فرصتي را در اختيار آنها نهاد تا ساختاري متفاوت را براي بيان داستانشان برگزينندن.
در تاريخ چين، پادشاه «كين»، به عنوان چهره اي ظالم و ستمگر معرفي شده است، اما فيلم قهرمان، چهره اي متفاوت از او ترسيم كرده است. پادشاه «كين» (چن دومينگ)، در فيلم به عنوان يک دادستان عادل و تيزهوش مطرح مي شود. در فيلم، كشيش ها و سربازان، به عنوان نماينده نيروهاي اجتماعي و سياسي حضور دارند. فيلم با يک نمايش قدرت تأثير گذار آغاز مي شود. يک دسته از نظاميان، يک جنگجوي سلحشور ـ كه نامي هم ندارد ـ را به قصر شاه مي آورند. جنگجوي بي نام، اسلحه هاي سه آدمكش را همراه خود آورده است. اين آدمكش هاي مخوف كه «شمشير شكسته» و «برف پرنده» ـ كه عاشق و معشوق هستندـ و «آسمان» ـ كه يک شطرنج باز است ـ نام دارند قصد كشتن پادشاه را داشتند، اما جنگجوي قهرمان آنها شكست داد و كشت.
پرده اول
اين گفت و گو، مبنا و شكل دهنده داستان است ؛ داستاني كه دائم به گذشته رجعت مي كند و سپس به زمان حال بر مي گردد. جنگجوي بي نام مي گويد كه يک فرمانده محلي است و روزي، شنيده كه يک آدمكش وحشتناک به نام «آسمان»، به خانه اي كه مخصوص شطرنج بازان است، رفته است.
فلاش بک به خانه شطرنج (ده دقيقه از فيلم گذشته). جنگجوي بي نام با «آسمان» رو به رو مي شود. بعد از دو دقيقه، نزاع آنها جدي مي شود. سپس دو جنگجو چشمانشان را مي بندند. فيلم سياه و سفيد مي شود. هوا باراني مي شود و آنها پرش كنان از ميان قطرات باران مي گذرند تا اين كه «آسمان » به زمين مي افتد؛ نيزه اش مي شكند و مي ميرد.
ژانگ ييمو در مورد اين فصل مي گويد: در آثار داستاني مربوط به هنرهاي رزمي، مواقعي وجود دارد كه دو جنگجوي اصلي، در مقابل هم مي ايستندبدون اين كه حركتي بكنند؛ همه چيز در ذهن آنها مي گذرد و جنگ آنها، در سطحي ذهني ادامه مي يابد و سرانجام نزاع تمام مي شود و يكي از جنگجوها پيروز مي شود.
سياه و سفيد كردن صحنه مربوط به جنگ دو ذهن، باعث انسجام و وحدت بصري روايت شده است. ريتيم كه بر اثر وجود اين صحنه ها در فيلم ايجاد مي شود، به شكل دادن دراماتيک فصل هاي داستان كمک مي كند. پس تا اينجا خط داستان بدين شكل شد: گفت و گوي شاه با جنگجوي بي نام ـ فلاش بک ـ جنگ ذهن ها.
آيا فيلمنامه قهرمان، از ساختار سه پرده اي تبعيت نمي كند؟ هم بله و هم خير.
توضيحاتي كه جنگجوي بي نام درباره شكست يكي از آدمكش ها مي دهد، بر پرده اول فيلمنامه سيطره دارد. عدم قبول داستان جنگجوي بي نام از جانب پادشاه و تصوير متفاوتي كه پادشاه از صحنه نزاع دارد، شكل ديگري به محتواي صحنه ها مي دهد. پادشاه اطلاعات بيشتري در مورد آدمكش ها دارد و شكست آدمكش ها را بر مبناي اطلاعاتي كه دارد در ذهنش تصوير مي كند. بنابراين، طي يک فلاش بک، دوباره به صحنه نزاع بر مي گرديم. نزاع را اين بار، از دريچه ذهن پادشاه مي بينيم. يعني گفت و گو ـ فلاش بک (يا تصورات پادشاه) ـ جنگ ذهن ها.
پرده دوم و سوم
در دقيقه 39، پادشاه براي پي بردن به حقيقت و آن چه واقعا حادث شده، شروع به پرسيدن سؤال هايي مي كند. در دقيقه 42، او چشمانش را مي بندد.
در قهرمان، بستن چشم ها توسط شخصيت ها به معني اين است كه آن چه در ادامه مي آيد، يک فلاش بک است يا صحيح تر بگوييم، مبارزه اي است كه در سطحي غير فيزيكي بين دو ذهن در جريان است. سر نخ ها و نمادهاي بصري نيز در خلق اين سكون دراماتيک در فيلم، كاركرد مناسبي دارند.
در دقيقه 57 گفت و گوي پادشاه و جنگجوي بي نام، به نقطه عطفش وارد مي شود و فيلمنامه، وارد پرده سوم مي شود.در اين لحظه، پادشاه با حرکتي ناگهان روبه جنگجوي بي نام مي كند و مي گويد: تو يه آدمكشي.. و ضربه اي مرگبار داري، درسته؟
جنگجوي بي نام مي گويد: بله، من چنين ضربه اي دارم.
چرا پادشاه از ابتدا به جنگجوي بي نام مشكوک بود؟ يكي از آخرين فلاش بک هاي فيلم مبارزه اي را نشان مي دهد كه بين پادشاه و شمشير شكسته، در قصر در گرفت و در آن مبارزه، شمشير شكسته از جان پادشاه گذشت. پادشاه مي دانست كه شمشير شكسته ديگر دست به برادر كشي نمي زند.
اولين و آخرين
نويسندگان فيلمنامه، قهرمان، با روشي خلاقانه، ساختار سه پرده اي رايج رادر فيلمنامه لحاظ كرده اند. مقدمه داستان 5 دقيقه به طول مي انجامد ؛ پرده اول 25 دقيقه و پرده دوم 30 دقيقه و 30 ثانيه، يعني بسيار كوتاه تر از 60 دقيقه اي كه در ساختار هاي رايج براي پرده دوم در نظر گرفته مي شود. پرده سوم حدود 29 دقيقه طول مي كشد و فصل آخر 4 دقيقه. در بسياري از فيلمنامه هايي كه از ساختار رايج 30-60-30 استفاده مي كنند، اين خطر بالقوه وجو دارد كه داستان در پرده دوم از نظر دراماتيک ضعيف و ناكارا شود، اما در پرده دوم قهرمان، كه 30 دقيقه به طول مي انجامد، اين خطر تقريبا رفع شده است. نتيجه اي كه از اين مطلب مي توان گرفت اين است كه اگر داستان احتياج به فشرده سازي دارد، پرده دوم راكوتاه تر از اندازه متداول كنيد.
در پايان
هنگامي كه داستان پيچيده تر مي شود، عناصر و سرنخ هاي بصري بايد در جهتي مورد استفاده قرار بگيرند كه به بهترين شكل، به بسط تماتيک داستان كمک كنند. درست است كه فيلمنامه نويس، كارگردان و فيلم بردار نيست، اما او صحنه هاي فيلم را روي كاغذ مي نويسد و درواقع مي سازد. فيلمنامه نويسان مي توانند عناصري را براي تقويت محتوا و ساختار زيرين و عميق فيلم، به كارگردان پيشنهاد كنند.
آخرين فيلم ژانگ ييمو را شايد بتوان يک شاهكار كوچک ناميد، البته اين را، زمان تعيين خواهد كرد. اما چيزي كه مسلم است اين است كه قهرمان، الگوي مناسبي براي خلق داستان هاي سيال با ساختار متفاوت، در اختيار فيلمنامه نويسان و كارگردانان قرار مي دهد.
منبع: ماهنامه فيلم نامه نويسي فيلم نگار شماره33-34
تازه های مقالات
ارسال نظر
در ارسال نظر شما خطایی رخ داده است
کاربر گرامی، ضمن تشکر از شما نظر شما با موفقیت ثبت گردید. و پس از تائید در فهرست نظرات نمایش داده می شود
نام :
ایمیل :
نظرات کاربران
{{Fullname}} {{Creationdate}}
{{Body}}